မႏၱေလးေျမၿမိဳ႕ရုိးႀကီးအေၾကာင္းအေသးစိတ္သိရွိသူ နည္းၾကသည္။ အခ်ိဳ႕က ျပင္ၿမိဳ႕ရိုးႀကီးတည္လုပ္သည္မွာ သကၠရာဇ္ ၁၂၃၇ ခု၊ ေႏွာင္းတန္ခူးလ (၁၈၇၆ ဧၿပီ) အတြင္းမွဴးေတာ္၊ မတ္ေတာ္ ၿမိဳ႕စား၊ ရြာစားတုိ႕ကို စရိတ္ေငြေတာ္ေပး၍ ထု ဆယ္တာ ထပ္ျပင္ ေျခာက္တာ၊ အျမင့္သံေတာင္ ဆယ္ေတာင္ တည္လုပ္သည္။ ၿမိဳ႕ရိုးႀကီးတည္လုပ္သည္မွာ ေရႊတေခ်ာင္းအေနာက္ဘက္ အိမ္ေျခ လူေနျဖစ္ထြန္းလ်က္ စံေနေတာ္မူသည့္ နန္းၿမိဳ႕ေတာ္ႏွင့္ ေရေၾကာင္းျမစ္ကမ္း ခရီးေ၀းကြာေစလို၍ တည္ေတာ္မူသည္ဟု ဆိုၾကသည္။
အမွန္စင္စစ္မွာ ၁၂၃၇ ခုႏွစ္ ျပင္ၿမိဳ႕ရုိး ထပ္မံခ်ဲ႕ၿပီး တံခါးေတာ္ ၅၇ ရပ္ ျပဳျခင္းျဖစ္သည္။ မႏၱေလးျပင္ၿမိဳ႕ရုိးကုိ လူေနအိမ္ေျခမ်ား၍ ေရွးကပင္ သံုးႀကိမ္ခ်ဲ႕ရေၾကာင္း ယင္းခဲေမာင္ေမာင္ မႏၱေလးေတာင္သမုိင္း တြင္ ဆုိခဲ့ေလသည္။ ေရွးမွတ္တမ္းမ်ားအရ သကၠရာဇ္ ၁၂၂၀ ခု တေပါင္းလျပည့္ေက်ာ္ ၇ ရက္ ညီလာခံပြဲတြင္ သံေတာ္ဆင့္ ဦးတူအမိန္႕ေတာ္၊ ပညာရွိ ကႏီၿမိဳ႕၀န္ဦးစီး၊ ပညာရွိအေ၀းက်ီ၀န္၊ ဆီမီးခြဲရြာစား မဟာနႏၶသၾကၤံ၊ မဟာသီရီသခၤယာ၊ နာရီေတာ္မွဴးဆင္တဲရြာစား မင္းလွသီရိစည္သူ၊ ေၾကာစည္ရြာစားေနမ်ိဳးဓမၼရာဇသၾကၤံ၊ ပုဏၰားပညာရွိဦးစုန္းၿမိဳ႕စားမဟာသီရိပ႑ိတ ဓမၼရာဇဂုရုတုိ႕တင္ေလွ်ာက္ေသာ ရတနာပံုၿမိဳ႕ျပင္ၿမိဳ႕တည္ျပင္ ၿမိဳ႕ရိုးႀကီးတည္သည့္ စာတြင္ -
“မႏၱေလးေရႊၿမိဳ႕ေတာ္ႀကီးအ၀န္း ျမိဳ ့ရပ္မ်ားကုိ ျမိဳ ့ေတာ္ အ၀န္း ၂၇၇၀ ႏွင့္ အစြန္း ၃ေတာင္ ကုိတြက္လွ်င္ မုိက္
ေပါင္း ငါးေသာင္းရွစ္ေထာင္တစ္ရာခုႏွစ္ဆယ့္ကုိးမုိက္ ရသည္။ ျမဳိ ့ေတာ္အုတ္ျမစ္ ၂ ေတာင္၃မုိက္ ၊ ေျမေပၚ ၁၅ေတာင္၂မုိက္ ၇သစ္ ၊၂ စု ၁၈ေတာင္ ၂သစ္ ၊ မႏၱေလးေတာင္ကုိ အတြင္းသြင္းျပီးလွ်င္ ျပင္ျမဳိ ့ေတာ္ျကီးကုိလည္း တံခါးျပတန္ေဆာင္း ၊ ေမာ္ယြန္းလိုဏ္ ေလးမ်က္နာ တာ၀န္းကုိးေထာင္ေျခာက္ရာတစ္ဆယ့္တစ္တာ တစ္ေတာင္ေလးမုိက္ကို မိုက္ဖြဲ႕လွ်င္ မုိက္ေပါင္း ႏွစ္သိန္းတစ္ေထာင္တစ္ရာ သံုးဆယ့္ေလးမုိက္ေလးသစ္ရသည္” ဟုလည္းေကာင္း-
“သကၠရာဖ္ ၁၂၂၀ ခု ေႏွာင္းတန္ခူးလဆန္း ၉ ရက္ျပင္ၿမိဳ႕ရုိးႀကီးမွာ တင္လႊာအတုိင္းမက်၊ အႀကိမ္ႀကိမ္ေလးမ်က္နာခ်ဲ႕၍ တည္ေတာ္မူသည္။” ဟူ၍လည္းေကာင္း ေတြ႕ရသည္။
ထို႕ေၾကာင့္ပင္ သကၠရာဇ္ ၁၂၃၃ ခု ကဆုန္လျပည့္ေက်ာ္ ၁၁ ရက္ (၁၈၇၄ ေမ ၃ ရက္) ေန႕ထုတ္ ရန္ကုန္ၿမိဳ႕ျမန္မာေဂဇက္ သတင္းစာတြင္ ကုန္သည္အမည္ႏွင့္ သတင္းစာဆရာသို႕ ေပးရန္စာတြင္ “အင္း၀ၿမိဳ႕ငယ္ဆိပ္ကမ္းမွအျပန္ အမရပူရ ၿမိဳ႕ေဟာင္းေျမာက္ဘက္ တက္ေသးအင္းအနားတြင္ အေရွ႕က အေနာက္သို႕ ေျမႀကီးတူး၍ ေျမစာကိုတန္း၍ ပံုလ်က္ထားသည့္ ေျမၿမိဳ႕ရိုးလုပ္ရန္ကို ေက်ာ္မိ၍ ဖမ္းဆီးတစ္ညႏွင့္ တစ္ရက္ ထိပ္ခတ္ခ်ဳပ္ထား၍ အစိုးရေအာက္လူမ်ားက ဆင္းရဲသားမ်ားအေပၚ ႏွိပ္စက္ေၾကာင္း ေရးထားသည္။ ေျမၿမိဳ႕ရုိးေျမပံုသည္ မ်ားစြာမျမင့္ေၾကာင္း ၊ ေျမာင္းလည္း မ်ားစြာမနက္ေၾကာင္း ေျမပံုတန္းအနီးလမး္တြင္ “ မေက်ာ္မနင္းရ” ဟု အတားအဆီးလည္းမရွိ၊ စာေပေရး၍ ျပထားျခင္းလည္း မရွိ ေၾကာင္း၊ မႏၱေလးတြင္ သတိေပးရန္ သတင္းစာလည္း မရွိေၾကာင္း၊ ေအာက္ၿမိဳ႕ေက်းရြာမွ လူမ်ားသုိ႕ ေျမၿမိဳ႕ရိုး လုပ္စရာထားသည္ကို မေက်ာ္ၾကေလႏွင့္ဟုသတိေပးျခငး္ျဖစ္သည္။
ေရွးျမန္မာမင္းလက္ထက္ ရာဇ၀တ္ႀကီး ၆ ရပ္တြင္ ေျမၿမိဳ႕ရိုးကို ေက်ာ္နင္းသည္မွန္ပါက ရာဇ၀တ္ျပစ္မႈျဖစ္သည္။ သကၠရာဇ္ ၁၂၄၀ ခု၊ ေတာ္သလင္းလဆန္း ၇ ရက္ေန႕ (၁၈၇၉ ခုစက္တင္ဘာလ ၂ ရက္) အဂၤလိပ္အေရးပိုင္က ျမန္မာမင္းထံ ေပးစာတစ္ေစာင္၌ ေရႊၿမိဳ႕ေတာ္အေနာက္မ်က္နာ ေျမၿမိဳ႕ေတာ္ႀကီး စံရွည္တံခါးအနီးလမ္းကုိ ေက်ာ္နင္းသည္ ဆို၍ ကင္းေတာ္သားတုိ႕က ဧရာ၀တီကုမၸဏီမီးသေဘာၤကပၸတိန္ မစၥတာ ဒြ၀ုိင္းကို ဖမ္းဆီးထိပ္ခတ္သည့္အမႈျဖစ္ခဲ့သည္။ စံရွည္တံခါးမွဴး ငေပါၾကြယ္ႏွင့္ ေရွ႕၀င္းအၾကပ္ငတုတ္တုိ႕က အမည္မသိကုလား ၁ ႏွင့္ ၀န္ထမ္းသူ ၁ တံခါးေတာ္လာ၍ /သြားလာရာက မသြား၊ တားသည္ကိုမရ ၿမို႕ရိုးေပၚတက္သြား၍ ေခၚယူခ်ဳပ္ထားျခင္းကို အဂၤလိပ္တို႕က မေက်နပ္၍ ဖမ္းဆီးသူမ်ားအား အေရးယူေစသည္။၁၂၄၀ ခု တန္ေဆာင္မုန္းလဆန္း ၉ ရက္ျမန္မာမင္း မွတ္ေတာ္မူခ်က္တြင္ တံခါးဗိုလ္ႏွင့္တန္းေခါင္းတုိ႕ကို အရာမွႏွဳတ္၍ တန္းမွာထားေစဟု အမိန္႕ခ်သည္။ ယင္းလဆန္း ၁၃ ရက္္ေန႕တြင္ ၿမိဳ႕ႈ၀န္တို႕ေလွ်ာက္တင္စာ၌ စံရွည္တံခါးဗိုလ္ႏွင့္ တန္းေခါင္းတုိ႕အား မွတ္ခ်က္ အရ စီရင္ၿပီးေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။ ၁၂၄၀ ခုႏွစ္ တစ္၀ုိက္မွာပင္ ယင္းသို႕အဂၤလိပ္အေရးပိုင္၏ စြက္ဖက္မႈမ်ား မၾကာခဏ ေတြ႕ရသည္။
မႏၱေလးၿမိဳ႕ႏွင့္စပ္လ်ဥ္း၍ မႏၱေလးၿမိဳ႕သည္ အေရွ႕ေလာင္ဂ်ီတြဒ္ ၉၆ ဒီဂရီ၀၅မိနစ္ႏွင့္ ေျမာက္လတၱီတြဒ္ ၂၀ ဒိဂရီ ၅၉ မိနစ္တို႕ ဆုံရာဧရာ၀တီျမစ္ အေရွ႕ဘက္ကမ္းတြင္ ရွိ၍ သကၠရာဇ္ ၁၂၁၈ခု (သာသနာသကၠရာဇ္ ၁၄၀၀) တြင္ မင္းတုန္းမင္းစတည္သည္။ ၁၂၂၁ ခု ကဆုန္လျပည့္ေက်ာ္ ၆ ရက္ေန႕ (၂၃-၅-၁၈၉၅) တြင္ “ ရတနာပံုေရႊၿမိဳ႕ေတာ္ႀကီး” ဟု ေမာ္ကြန္းတင္သည္။ ေရႊႀကိဳးသတ္နယ္ေျမမွာ ေတာင္ဘက္ဒုဌာ၀တီျမစ္ငယ္၊ ေျမာက္ဘက္ မတၱရာျမစ္၊ အေရွ႕ဘက္နတ္ထိပ္ေတာင္ရုိးတန္း၊ အေနာက္ဘက္ ဧရာ၀တီျမစ္ဟု နယ္သတ္မွတ္သည္။ ေရႊႀကိဳးသတ္နယ္မွာ ေတာင္ေျမာက္အလ်ား မုိင္ ၃၀ ခန္႕ ၊ အေရွ႕အေနာက္ အနံ ၈ မုိင္ခန္႕ ရွိသည္။ ေရႊၿမိဳ႕ေတာ္နယ္မွာ မႏၱေလးေတာင္ေျခရင္းမွ ေတာင္ဘက္ မဟာမုနိဘုရား ၊အေရွ ့ဘက္ ေအာင္ပင္လယ္ကန္ေဘာင္ ၊ ေျမာက္ဘက္ ေျမ ျမဳိ ့ရုိး ၊ အေနာက္ဘက္ ဧရာ၀တီအထိ ျဖစ္ျပီး ေတာင္ေျမာက္ အလ်ား၆မုိင္ခြဲ၊အေရွ့ေနာက္၄မုိင္ေက်ာ္ဧရိယာ၂၅စတုရန္းမုိင္ရွိသည္။
အုတ္ျမိဳ့ရုိးေတာ္ၾကီးကုိက်ဳံးေလးဘက္ပတ္ရံ၍ တစ္မ်က္ႏွာ တာ ၆၀၀၊ ေလးမ်က္ႏွာ တာ ၂၄၀၀ စတုရန္းက်ေဆာက္သည္။ က်ဳံး၂၂၅ေပ အနံက်ယ္၍ ၁၁ေပနက္သည္။ျမဳိရုိးအျမင့္ ေျမျပင္မွသူရဲအထိ ၂၇ေပရွိသည္။ ျမဳိ ့တြင္းစတုရန္းကြက္ ၁၄၄ကြက္ရွိျပီး အလယ္၁၆ကြက္ကုိ နန္းျမဳိ့ေတာ္သတ္မွတ္သည္။ နန္းျမဳိ ့ေတာ္ကုိသစ္တပ္ကာရံ၍ ၀င္းေတာ္သစ္တပ္ကုိ ကၽြန္းလုံးေအာင္ေျမျမဳိ့ေတာ္ ဟု သမုတ္သည္။ သစ္တပ္၀င္းေတာ္အတြင္း ေပ ၆၀၀အကြာ ၁၅ေပအျမင့္ အုတ္ျမဳိ့ရုိးေတာ္တစ္ထပ္ရွိေသးသည္။
မႏၱေလးျမဳိ့ေလးျပင္ေလးရပ္အ၀ွန္းတြင္ ၁၂၂၄ ခု တေပါင္းလျပည့္ေက်ာ္ ၄ ရက္ (၁၈၆၃ မတ္လ ၇ )ေန ့တြင္ လမ္း အိမ္၀င္းမ်ားအကြက္ခ်ေပးျပီး အရပ္ ၅၄ရပ္ဖြဲ့ကာ အမည္ေပးသည္။ အမရပူရျမဳိ့ေဟာင္းမွအမွဳထမ္းမ်ားႏွင့္ ျပည္သူျပည္သားအမ်ား ေျပာင္းေရႊလာၾကသည္။ အမရပူရျမဳိ့ရုိးမွာ ေျမာက္သုိ့ ေသနက္၀န္ၾကီး တူးေျမာင္းအထိျဖစ္သည္။ မဟာမုနိတမၸ၀တီတုိ့မွာ မူလ အမရပူရနယ္ေျမအတြင္းမွျပန္၍ မႏၱေလးျမဳိ့အတြင္းသုိ့ထည့္ထားျခင္းျဖစ္သည္။ ေရွးက အမရပူရေျမပုံ မႏၱေလးေျမပုံ ပုရပုိက္မ်ားျပန္၍ ေတြ ့ရွိရာရပ္ကြက္အမည္မ်ားကုိအေတာ္အတန္ေဖာ္ႏုိင္သည္။ လူမွဳေရးသမုိင္းအတြက္ အေထာက္အကူရရွိေပသည္။
မႏၱေလးျမဳိႏွင့္ပတ္သက္၍ မႏၱေလးေရႊျမဳိ့ေတာ္တံခါး ၁၂ ရပ္ ေတးထပ္ႏွင့္တံခါး ၁၂ ရပ္ျမဳိ့တည္လကၤာကုိ အလယ္နန္းမေတာ္ဘုရား စာေရးေတာ္ၾကီး ရွွိမ္းမကားရြာစား ေရးခဲ့၍ ေရႊျမဳိ့ေတာ္ေလးျပင္ရပ္ကြက္ ၅၄ ငွာနလကၤာကုိ ၀က္မစြတ္ျမဳိ့စား၀န္ေထာက္မင္းက စပ္ဆုိေလသည္။ ဥယ်ာဥ္ေတာ္ ၂၁ ရပ္အေျကာင္း ဘြဲ့ပတ္ပ်ဳိးကုိ မင္းၾကီးမဟာသီရိေဇယ်သူဘြဲ့ခံ ေညာင္လွျမဳိ့စား ႏုိင္ငံျခား၀န္ေထာက္ ဦးခ်ိန့္သည္ အမွာေတာ္ေရး ရာထူးႏွင့္ထမ္းရြက္စဥ္ကဖြဲ့ဆုိခဲ့သည္။ ဤသုိ့ျဖင့္ ျမဳိ့ႏွင့္ဆုိင္ရာအမည္မ်ား လြယ္ကူစြာ မွတ္သားၾကရ သည္။
မဟာေဒ၀ရာဇ္ ။နတ္ျဖစ္ရိပ္ျငိမ္ တာ၀တိန္ႏွင့္၊ ႏွဳိင္းခ်ိန္ပမာ အစခ်ီေသာ ရတနာပုံေနျပည္ေတာ္ မႏၱေလးေျမျမဳိရုိးၾကီး တံခါး ၅၇ရပ္လကၤာကုိ ပုိက္က်ံဳးတံခါးဗုိလ္ေမာင္ဆုိင္က စပ္ဆုိခဲ့သည္။
ပုိက္က်ဳံးတံခါးဗုိလ္ဧ။္လကၤာပါေသာတံခါး ၅၇ ရပ္သည္ကား…
အေရွ့မ်က္ႏွာေျမာက္စြန္မွေတာင္သုိ့ ၁လြန္းၾကင္၊ ၄-လြတ္ကင္း(လႊတ္ကင္း)၊ ၅-လွဳိင္ၾကဴ(လႊတ္ကူး)၊ ၆-ဥိးတုိက္၊ ၇-ဥဒါန္း၊ ၈-ဥိးႏွိပ္၊ ၉-ေအာင္နန္း၊ ၁၀-ေအာင္ထြန္း၊ ၁၁-ေအာင္ထင္၊ ၁၂-ဥဒည္(ဦးတည္)၊ ၁၃-ေအာင္ျငိမ္း၊ ၁၄-သာစည္၊ ၁၅-သိမ္းစံ(သိမ္းစ်ာန္)၊ ၁၆-သညာ၊ ၁၇-သာစုံ၊ ၁၈-သူစံ။
ေတာင္မ်က္ႏွာ အေရွ့စြန္မွအေနာက္သုိ့ ၁-ၾကဳိင္လွဳိင္၊ ၂-ခြန္ယူ၊ ၃-ေကာင္းလွဳိင္၊ ၄-ေက်ာ္မုိး၊ ၅-ေကာင္းျမဳိက္၊ ၆-ကဲျမင့္၊ ၇-ကဲမုိး၊ ၈-ရန္ႏွိမ္၊ ၉-ရန္ွိပ္၊ ၁၀-ရန္ႏုိင္၊ ၁၁-ရန္ႏွင့္။
အေနာက္မ်က္ႏွာ ေတာင္စြန္မွေျမာက္သုိ့ ၁-ထိန္းရ၊ ၂-ထုံးရွည္၊ ၃-ျမန္ေအာင္၊ ၄-ျမရိပ္၊ ၅-ေတာင္ရွည္၊ ၆-စံရာ၊ ၇-ပန္ဆက္၊ ၈-တာရိန္၊ ၉-ေဂါ၀ိန္၊ ၁၀-စံရွည္(စည္ရွည္)၊ ၁၁-ေရစုံ၊ ၁၂-ပုိက္က်ဳံး၊ ၁၃-ေရွ့ျကည့္(ေရၾကည္)၊ ၁၄-စက္ရိပ္၊ ၁၅-စံရွား၊ ၁၆-ရဲထင္ ရဲတင္၊ ၁၇-ရန္ျပဳိ၊ ၁၉-ရဲထပ္(စြန္ရဲ)။
ေျမာက္မ်တ္ႏွာ အေနာက္ရပ္မွေရွ့သုိ့ ၁-ရဲထြတ္၊ ၂-လွဳိင္ၾကဴ၊ ၃-လွဳိင္သင္း၊ ၄-သီ၀ံ၊ ၅-ေလသာ၊ ၆-ေလေသာက္၊ ၇-လွဳိင္သာ၊ ၈-မာန္ေအာင္၊ ၉-ေျမာင္းဥိး၊ ၁၀-မွ်ိဳဦး(ျမဳိ့ဥိး) တုိ့ျဖစ္ၾကသည္။
( - )ႏွင့္ ယွဥ္ျပေသာ အမည္မ်ားသည္ ယင္းခဲေမာင္ေမာင္ ျပဳစုေသာ မႏၱေလးေတာင္သမုိင္း (၁၂၇၅-ခု တေပါင္းလကြယ္ေန့) အရ မူကြဲ ျဖစ္သည္။ သုိ့ေသာ္ ဦးဆုိင္ဧ။္လကၤာက မူမွန္ျဖစ္ေပမည္။ ယင္းခဲေမာင္ေမာင္ဧ။္ အေခၚမ်ားမွာ အခ်ဳိ ့ေျပာစကားသံမ်ားျဖင့္ ေျပာင္းထားသည္။
ေရႊျပည္ဆရာၾကီးဦးဘတင္ထံမွရေသာ ျပင္ျမဳိ့ရုိးေျမပုံတြင္လည္း လွဳိင္ၾကဴကုိ လွဳိင္ကူး၊ သီစံကုိ သိန္းစံ၊ ေအာင္ျငိမ္းကုိ ေသာင္းျငိမ္းဟူ၍ မူကြဲလ်က္ရွိသည္။ ယင္းတံခါးအမည္အေခၚအေ၀ၚမ်ား ယခုအခါအခ်ဳိ ့က်န္ရွိ၍၊ အမည္မ်ားမ်ားေ၀ါဟာရ ေပ်ာက္ကြယ္လ်က္ရွိသည္။ တံခါးအမည္မ်ားသည္ ျမန္မာဆန္၍ မဂၤလာရွိသည္။အခ်ဳိ ့ ပါ႒ိသက္ေ၀ါဟာရေတြ ့ရသည္။ ေရွးက ၅၇ ရပ္တံခါးမ်ားတြင္ တံခါးမွဴး၊ တံခါးေစာင့္မ်ားထားရသည္။ ထုိသုိ့က်န္ရွိေသာ အမည္မ်ားမွာလည္း နီးရာေဒသ၊ ရပ္ကြက္မွ အမည္နာမမ်ား ဆင့္ပြားယူထား၍သာ အမည္က်န္ေလသည္။ ဧရာ၀တီျမစ္ကမ္းတေလွ်ာက္ ေျမျမဳိ့ရုိးကုိ `တာရုိး`ဟုေခၚၾကသည္။ ျဗက္အက်ယ္ ၇ ေတာင္ တစ္တာရွိ၍ တာရုိးဟု ေခၚျခင္းျဖစ္သည္။
ပုံစံအားျဖင့္ ပန္းဆက္၊ တာရိန္၊ ေဂါ၀ိန္၊ ပုိက္က်ဳံး၊ စက္ထိပ္၊ ရဲတပ္၊ ရဲထြက္ စသည္တုိ့သည္ အရပ္အမည္မ်ားျဖစ္ျပီး အခ်ဳိ့မွာ ဧရာ၀တီဆိပ္ကမ္းအမည္အျဖစ္တြဲလ်က္ ကူးေျပာင္းေနသည္။
ေဂါ၀ိန္၏ ျဗဳပၸတ္စကား အနက္မွာ ပါ႒ိ-ေဂါ၀ိႏၵ၊ ႏြားတုိ ့၏ အသွ်င္ ဗိႆႏူိးနတ္ ဟူ၍ အဓိပၸါယ္ရသည္။ တကၠသုိလ္ ျမန္မာအဘိဓာန္အရမွာ ေမြးဖြားေသာျဂိဳလ္ေကာ၀ိန္ဟုလည္း ေရးၾကသည္။ ကုိးခန္းပ်ဳိ ့(၆) တြင္ ေဂါစာေဂါ၀ိန္၊ ျဂိဳလ္သြားခ်ိန္လ်က္ ဆတိၱန္ၾကင္း၊ န၀င္းကုိးဆစ္၊ တစ္ရာ့ရွစ္တြင္ ဟူ၍ သွ်င္မဟာရ႒သာရက ဖြဲ ့ဆုိသည္။ ေဂါဇာျဂဳိလ္ေရာက္ဆဲ တည္ဆဲျဖစ္ေသာျဂိဳလ္ (ေဂါစရယ) မႏၱေလးေျမျမဳိ ့ရုိး`ေဂါ၀ိန္` စကားသည္ ယင္းျဂိဳလ္အနက္ ျဖစ္ဟန္မရွိေခ်။ တစ္နည္းမွာ ကၽြန္းၾကီးေလးကၽြန္းရွိရာ၌ (၁) ဇမၺဴဒီပါေတာင္ကၽြန္း၊ (၂) ျပဳဗၺ၀ိေဒဟ အေရွ့ကၽြန္း၊ (၃) အပရေဂါယာန အေနာက္ကၽြန္း၊ (၄)ဥတၱရကုရုေျမ ာက္ကၽြန္း၊ ဟူ၍ျဖစ္ရာ အေနာက္ကၽြန္းသည္ေဂါယာန၊ ႏြားယာဥ္ကုိအသုံးျပဳသူတုိ့ေနေရာ အေနာက္ကၽြန္းဟုလည္း အဆုိရွိၾကသည္။ ေဂါယာ-ေဂါယာန္ ေနဗိမာန္လည္း၊ တစ္ဖန္ယိမ္းယြန္း၊ ေဂါယာန္စြန္းက` “ဥတိန္ပ်ိဳ ့ႏွင့္ ေနာက္ခြင္ေဂါယာန္ကၽြန္းသူဌာန္မွ၊ ေစစရာလွ်င္၊ အစတြင္၍” ကဗ်ာဗႏၶသာရက်မ္းတုိ့တြင္ အေနာက္ကၽြန္းကုိျပသည္။
အေရွ ့ရပ္ ေျမျမဳိ့ရုိးတံခါး အမည္တြင္ ဥဒါည္ (ဥတည္-ဥိးတည္) ဟူ၍လည္းရွိရာ အေနာက္ရပ္`၌ “ေဂါ၀ိန္” တံခါးအမည္သည္လည္း ေဂါ၀ိႏၶ ေဂါယာန(အေနာက္ကၽြန္း) ေဂါယာန-ဣႏၵေဂါယိန္ ေဂါ၀ိန္၊ အေနာက္အရပ္ကုိ အစုိးရေသာတံခါးဟူ၍ ဆင့္ပြားအနက္ျဖင့္ ေခၚဆုိဟန္ရွိေလသည္။
ေဂါ၀ိန္တံခါး-ေဂါ၀ိန္ဆိပ္တြင္ ႏြားတုိ့၏အရွင္ ဗိႆႏုိးနတ္ကုိရည္စူး၍ အမည္ေပးျခင္းလည္း ျဖစ္ေပမည္။ ဗိႆႏုိး နတ္မင္းၾကီးကုိ ကုိးကြယ္မွဳသည္ ျမန္မာျပည္တြင္ အလြန္ေရွးက်ခဲ့ေပသည္။ ထုိ့တူစြာပင္ သူရႆတီႏွင့္ သိ၀ိနတ္မင္းၾကီး ကုိးကြယ္မွဳကိုေတြ ့ႏုိင္ေသးသည္။ ဤေဂါ၀ိန္ေဒသအနီးမွာပင္ ဧရာ၀တီသေဘၤာက်င္းတစ္၀ုိက္မွ ဟိႏၵဴတုိ့ကုိးကြယ္ေသာ ေယာနိႏွင့္ ပုရိသလိင္ ေက်ာက္ပုံမ်ားကုိေတြ ့ရဖူးသည္။ ေရွးက ဟိႏၵဴလူမ်ဳိးမ်ား ေနထုိင္သြားေသာ ျမစ္ကမ္းေျခလည္းျဖစ္သည္။
ေရွးက ေဂါ၀ိန္တံခါး အ၀င္၌ၾကီးက်ယ္စြာေဆာက္လုပ္ထားရွိသည့္ ဂြမ္းၾကိတ္ စက္ရုံေတာ္ၾကီးတြင္ ေငြေတာ္ထုတ္ေပး ၀ယ္ယူေရာက္ရွိသည္ ၀ါေတာ္မ်ားႏွင့္ အရာေတာ္ ယာေျမမ်ားမွ ထြက္သည့္ ၀ါေတာ္မ်ားကုိ စက္ယႏၱရားျဖင့္ ဂြမ္းျဖစ္ေအာင္ၾကိတ္လုပ္ရသည္။ ၎ရုံေတာ္ၾကီးကုိ ေစာင့္ေနရသည့္ အမွဳထမ္း ၅ တုိ့မွာတစ္လလွ်င္ စပါးေတာ္ ၅၅ တင္း သနားေတာ္ျမတ္ခံရသည္။ ဤဂြမ္းရုံေတာ္ကုိ အစြဲျပဳ၍ ေစ်းကုိလည္း ဂြမ္းရုံေစ်းဟု တြင္ျခင္းျဖစ္သည္။ (ေရႊနန္းေတာ္သုံး ေ၀ါဟာရ )၊ ၁၈၈၅ ခု ႏုိ၀င္ဘာလ ၂၈၊ အဂၤလိပ္စစ္သေဘၤာမ်ား ေဂါ၀န္ဆိပ္ကမ္းသုိ့ ၁၁ နာရီ ေရာက္သည္။ ၁၂၄၇ခု တန္ေဆာင္မုန္းလျပည့္ေက်ာ္ ၈ ရက္ ေန့တြင္ သီေပါဘုရင္ႏွင့္မိဖုရားေခါင္တုိ့သည္ ေဂါ၀ိန္ဆိပ္ကမ္းသုိ့ ႏြားကေသာ လွည္းရထားျဖင့္ ဆင္းျပီး သူရိယ မီးသေဘၤာျဖင့္ နယ္ခ်ဲ ့လက္သုိ့ ပါရသည္။
တာရိန္တံခါးသည္ ပါ႒ိသက္စကားျဖစ္၍ အဓိပါၸယ္မွာ လ ျဖစ္၏ ။ (တာရ-ဣႏၵ-တာရာ-နကၡတ္-ဣႏၵ-အစုိးရျခင္း) “နတ္သက္တာရိန္၊ ရွဳေမွ်ာ္ခ်ိန္ မာဃိန္သင္းေဘာမင္း” ဟု က၀ိလကၡဏာသတ္ပုံ၌ စပ္ဆုိသည္။ ယခုအခါ တာရန္အရပ္မွ မႏၱေလးျမဳိ့တြင္ နာမည္ရေသာ လမုန့္ကုိပင္ တာရိန္လမုန့္ဟု ေခၚၾကသည္။ အရပ္အမည္ႏွင့္ မုန့္အမည္ ပနံသင့္လ်က္ရွိသည္။
ပန္းဆက္တံခါးသည္ စစ္ကုိင္းအရပ္မွ ေလွျဖင့္ ေရာက္လာေသာ ပန္းမ်ားဆက္ရန္ သြင္းေဆာင္ေသာ တံခါးျဖစ္သည္။ ေရွးက နန္းတြင္းပန္းခုံေတာ္ အုတ္တုိက္သုိ့ ပုိ ့ရသည္။ (ပန္းဆက္တံခါးအတြက္ ဧရာ၀တီျမစ္ အေရွ ့ဘက္ ကမ္းနဖူးတြင္ သေဘၤာမ်ား တည္လုပ္ရန္၊ ပ်က္လွ်င္ျပင္ရန္ဌာနျဖစ္ေသာ ဘိြဳင္လာအုိး အၾကီးအက်ယ္ႏွင့္ စက္ရုံေတာ္ၾကီးတြင္ လုပ္ကုိင္ထမ္းရြက္ရသည့္ စက္ရုံအမွဳထမ္း ၁၂၇ တုိ့မွာ တစ္လလွ်င္ စပါး ၂၈၅၅ တင္း သနားေတာ္ျမတ္ခံရသည္။ အဂၤလိပ္မင္းလက္ထက္ဂြမ္းစက္ရုံေတာ္ၾကီးကုိ ဧရာ၀တီသေဘၤာကုမၸဏီက ၀ယ္ယူ၍ ဆက္လက္အသုံးျပဳခဲ့သည္။ (ေရႊနန္းသုံး ေ၀ါဟာရ အဘိဓာန္)။
ပုိက္က်ဳံး-ပုိက္က်ဳံးတံခါးဗုိလ္မွာ ေမာင္ဆုိင္ျဖစ္၍ ေျမျမိဳ့ရုိးတံခါး ၅၇ ရပ္လကၤာစပ္ဆုိသည္။ “ပုိက္က်ဳံးတံခါးအတြက္ လက္၀ဲဘက္က ယခုသစ္ေတာရုံးေနရာတြင္ သၾကားစက္ရုံေတာ္ၾကီး တည္ရုိသည္။ ၎စက္ရုံေတာ္မွာ သၾကားအမ်ား ခ်က္လုပ္ရသည္။ ၎ စက္ရုံေတာ္ေစာင့္ အမွဳထမ္း ၅ တုိ့မွာ တစ္လလွ်င္ စပါး ၅၅ တင္း သနားေတာ္ျမတ္ခံရသည္။ (ေရႊနန္္းသုံး ေ၀ါဟာရအဘိဓာန္)။
မႏၱေလးေျမျမဳိ့ရုိးၾကီးတစ္၀ုိက္ ေဂါ၀ိန္ စေသာ အေနာက္ေတာင္ေဒသသည္ ေရွးအထက္ကပင္ စက္ရုံ၊ အလုပ္ရုံ ဆိပ္ကမ္းအလုပ္သမားမ်ားေနထုိင္ရာေဒသ ျဖစ္ေပသည္။ မႏၱေလးေနသူမ်ားသည္ မိမိျမဳိ၏ ျပင္ျမိဳရုိးၾကီးရွိသည္ပင္ မသိၾကေပ။ ေရွးေဟာင္းျမဳိ့ရုိးၾကီးုိ ပုိ၍မပ်က္စီးေစရန္ ထိန္းသိမ္းထားသင့္ေပသည္။
ဦးေမာင္ေမာင္တင္ (မဟာ၀ိဇၨာ)
No comments:
Post a Comment